Takım çelikleri TS EN 4957 standartında belirtilmektedir, genellikle Alman malzeme numaraları ve bazı firma ticari isimleri kullanılır. Yüksek kalite sınıfındaki bu özel tasarlanmış çelikler genel olarak kullanım amaçlarına göre gruplandırılır:
* Yüksek hız çelikleri ; delme/kesme için, yüksek sıcaklıklarda sertliklerini muhafaza
özelliğine sahiptir.
• Soğuk-iş takım çelikleri ; delme, presleme, zımbalama ve form verme amaçlıdır.
• Sıcak iş çelikleri ; sıcak şekillendirme ve pres dölüm amaçlıdır
• Plastik kalıp çelikleri ; tokluk gerektiren plastik kalıplama ve yüksek polisajlı kalıplar içindir.
• Şoka dayanıklı çelikler ; keski, zımba ve darbesel yüklere tabi takımlar içindir.
• Çekiç kalıp çelikleri, soğuk döveme, çekiçleme ve zımbalama içindir.
İŞLEMLER NELERDİR ?
Tüm takım ve kalıp çeliklerine sertlik, dayanım, tokluk ve aşınma dayanımı açılarından optimum özellikleri elde etmeleri için ısıl işlem uygulanmalıdır. Hemen tamamı sertleştirilir ve menevişlenir.
Sertleştirme ; Çelik kalitesince belirlenen bir kritik sıcaklığa (760 – 1300°C arası)
kontrollu ısıtma ve arkasından kontrollu soğutma işlemidir. Malzeme cinsine göre uygun soğutma hızları çok hızlıdan (suya daldırma), çok yavaşa (havada soğutma) kadar değişir.
Meneviş ; Sertleştirilmiş takım/kalıbı çelik kalitesine göre 150-675°C arası tekrar tavlama işlemidir. Sertleştirme sonrası gerilimleri giderirken son özellikleri kontrol eden meneviş işlemi karmaşık olabilir, bazı çekliklere birkaç kez meneviş uygulama gerekir.
Bazı durumlarda maksimum sertlik değerini elde etmek ve ölçüsel ve metalurjik optimi-zasyonu sağlamak için sertleştirme ve meneviş işlemine bir sıfıraltı işlemi dahil edilebilir.
İŞLEM SEÇENEKLERİ NELERDİR ?
Birçok takımlar ve kalıplar işlem sırasında oksidasyon ve dekarbürizasyondan korunmalıdır.
Isıl işlemci bu gereksinimi karşılamak için değişik işlem ortamlı dört temel fırın tipi kullanır ;
ISIL İŞLEMLER
• Tuz banyoları – Tüm takım çelikleri sınıflarını sıkı kontrol ile sertleştirme imkanına sahip geleneksel metoddur.
• Akışkan yataklar - Yüksek sıcaklık gerektirenler hariç geniş bir takım çelikleri grubunu sertleştirme imkanına sahip daha yeni bir gelişimdir.
• Atmosfer kontrollu fırınlar – Uygulamalar düşük sıcaklıklarla ve yağda veya "hareketsiz" gaz soğutma ile sınırlıdır.
• Vakum fırınlar – En temiz işlemdir, çoğunlukla gazla soğutma uygulanır, son zamanlardaki yüksek basınçlı soğutma imkanları başarıyla sertleştirilecek çelik
aralığını genişletmiştir.
Aşağıdaki tablo bazı çok kullanılan çelikler için bu fırın tiplerinin sertleştirme imkanlarını gösteriyor;
(https://forum.turkeycnc.com/proxy.php?request=http%3A%2F%2Fimg46.imageshack.us%2Fimg46%2F9242%2Fstaslilemaq4.jpg&hash=cb5da2e3de478d09cd80971ec018ee3222b21c1e)
SINIRLARI NEDİR ?
ISIL İŞLEMLER
Sertleşebilirlik
Bir çeliğin derinlemesine sertleşme kabiliyeti, sertleşebilirlik, kullanılan takım çeliği cinsine göre geniş olarak değişebilir. Örneğin düşük sertleşebilirlikteki suda sertleşen takım çelikleri suda soğutma ile bile sadece birkaç mm derinliğe sertleşirken sıcak iş çelikleri gibi yüksek sertleşebilirlikteki çelikler gaz da soğutma ile 1 metre üzerindeki kesitlere kadar sertleşebilir. Kesit ölçüsüne bağlı olarak sertleşebilirlik işlem metodunu sınırlayabilir, gereksinimlerin erken kademelerde ısıl işlemci ile tartışılması tavsiye edilir.
Sertleştirme sıcaklığı
Bazı yüksek hız çelikleri çok yüksek sertleştirme sıcaklıklarına ihtiyaç gösterir ve işlem seçeneklerini sınırlar.
Fiziksel ölçü
Isıl işlemcilerin fırınları müşterilerin işleri gibi farklı boyutlardadır. Her zaman için uygun kapasite imkanını erken kademelerde araştırın
HANGİ PROBLEMLER OLUŞABİLİR ?
Çarpılma
Sertleştirilmiş ve menevişlenmiş takımlar ve kalıplarda parçalarda değişik nedenlerden dolayı çarpılmalar oluşabilir . Bunların birçoğu ısıl işlemcinin kontrolu dışındadır ve bu nedenle bunların öngörülmesi veya sonuçları hakkında sorumluluk kabul edemez.
Karmaşık şekiller ve keskin kesit değişiklikleri sertleştirme sırasında hızlı soğutmayla gerilim dolayısıyla çarpılma meydana getirir. Bu şekildeki gerilim yükselticileri önleme imkanı yok ise daha yavaş soğutma hızlarının uygulanabileceği yüksek sertleşebilirlikteki
çelikleri seçiniz. Çarpılma ihtimali son talaşlı işlem öncesi gerilim giderme öngörüldüğü takdirde azaltılabilir.
Çatlama
Çatlama çoğunlukla aşağıdaki faktörler nedeniyle oluşur:
• Zayıf kalite veya yanlış çelik
• Çelikte hatalar
• Dekarbürizasyon - "siyah" malzemenin talaşlı işleminde genellikle yeterli veya eşit olmayan metal kaldırma.
• Zayıf tasarım ve malzeme seçimi
• Zayıf ön işlemler, hatalı taşlama veya elektroerozyon gibi.
• Yanlış ısıl işlem
Son neden uzman bir ısıl işlemci seçildiği takdirde meydana gelmemelidir. Erken kademelerde danışıldığı takdirde diğer nedenleri de önleme konusunda da fikir alınabilir.
BAŞARILI BİR İŞLEMDEN NASIL EMİN OLURUM ?
• Tanınmış bir tedarikçiden iyi kalite çelik kullanınız.
ISIL İŞLEMLER
• Keskin köşeler ve ani kesit değişiklikleri gibi özellikleri gidererek ısıl işlem için de tasarlayınız.
• Tasarım ve şartname belirlenmeden önce ısıl işlemcinizle görüşünüz.
• İlgili kesit öçlüsünde gerekli sertliği sağlayacak bir çelik seçiniz.
• Tüm "siyah" ve dekarbürize yüzeyleri ve yüzey hatalarını kaldırınız – başlangıç kesitinin bu işlem için yeterli büyüklükte olmasından emin olunuz.
• Çarpılmayı minimize etmek için ara gerilim giderme işlemini göz önüne alınız.
• Takım/kalıp üretildiğinde ısıl işlem ve taşlama işlemleri vb. gibi son işlemleri göz önüne alınız.
• Uzman bir takım çeliği ısıl işlemcisi kullanınız.
• Tüm ihtiyaçlarınızın doğru olarak belirtildiğinden emin olunuz .
ŞARTNAME NASIL HAZIRLANIR ?
Mümkünse aşağıdaki bilgilerin tamamı kapsanmalıdır. Emin değilseniz bir şartname hazırlamadan önce ısıl işlemcinize danışınız;
• Kullanılan malzeme, Çelik kalitesi, ilgili standart veya ticari isim tanımlanmalıdır.
• Gerekli sertlik, (HRc, HB veya HV), gerçekçi bir aralık ile tanımlanmalıdır.
• İşlem metodu, uygun ise belirtilebilir (örneğin "vakumda işlem" veya "tuz banyosu")
• Diğer özel talepler, (örneğin "yumuşak" tutulması gerekli bölgeler, "düzgünlük için pres altında meneviş" gibi)
• Test uygulanması veya uygulanmaması gerekli bölgeler.
• Gerekli özel belgeler veya testler.
çok önmemli bilgiler...
durdu durdu beklenen golu attı....
Valla baya olmuş konuyu paylaşalı yinede bi şansımı deneyeyim. Bi sorum olcaktı, şöyle: 2080 çelik malzeme 62-64 HRC ısıl işlemine girdikten sonra boyutlardaki değimi nasıl hesaplıycaz. Genleşmeden ziyade küçülme olcak sanırım boyutlarda, atomlar yaklaşıyo yani birbirine. Yardımcı olursanız sevinirim...